Gidroelektr stansiyalari qayta tiklanuvchi energiya ishlab chiqarishning eng barqaror va yuqori samarali shakllaridan biridir. Suvning tabiiy oqimi yoki sun’iy suv omborlarida yig‘ilgan potensial energiyasi turbinalar orqali aylanish energiyasiga, so‘ng generator yordamida elektr energiyasiga aylantiriladi. GESlar yillik ishlab chiqarish ko‘rsatkichining barqarorligi, yuqori quvvat omili va uzoq xizmat muddati bilan energetika tizimining ajralmas qismiga aylangan.
GES loyihasining muvaffaqiyati to‘g‘ri tanlangan joydan boshlanadi. Daryo oqimining o‘rtacha yillik hajmi, mavsumiy o‘zgarishlar, suv omborining to‘lish tezligi va cho‘kindi miqdori tahlil qilinadi. Geologik tekshiruvlar tog‘ jinslarining mustahkamligi, seysmik xatarlar va poydevor uchun moslikni aniqlaydi. Ushbu tahlillar to‘g‘on balandligi, turbina turi, napor quvuri diametri va energiya ishlab chiqarish rejimini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi.
GES tarkibi quyidagi asosiy qismlardan iborat:• To‘g‘on: Suvni saqlab, oqimni boshqaradi.• Shlyuz va suv chiqarish inshootlari: Ehtiyojga qarab suvni xavfsiz chiqaradi.• Napor quvurlari: Suvni yuqori bosim ostida turbinaga yetkazadi.• Turbina-zal: Turbina va generatorlar joylashgan hudud.• Elektr uzatish qurilmalari: Kuchlanishni oshiradi va tarmoqqa uzatadi.Francis turbinalari o‘rta bosimli, Kaplan past bosimli, Pelton esa yuqori bosimli hududlar uchun qo‘llanadi. CFD modellashtirish, gidravlik hisob-kitoblar, samaradorlik egri chiziqlari va kavitatsiyani oldini olish bo‘yicha tahlillar muhandislik jarayonining ajralmas qismidir.
Qurilish ishlari to‘g‘on betonlash, suv yo‘llarini qazish, metall napor quvurlarini o‘rnatish va turbina-val tizimlarini joylashtirish bilan boshlanadi. Montaj jarayonida turbina parraklari, yo‘naltiruvchi apparatlar, generator rotor-stator bloklari mukammal markazlashtirilgan bo‘lishi kerak. Har bir mexanik ulanish gidravlik bosim va vibratsiyaga chidamliligi bo‘yicha sinovdan o‘tkaziladi.
GES elektr qismlarining tarkibiga transformatorlar, kommutatsiya qurilmalari, himoya relesi, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari kiradi. SCADA tizimi real vaqt rejimida suv sathi, kuchlanish, tok kuchi, tebranish va haroratni kuzatadi. Operatorlar suv chiqarish eshiklarini avtomatik algoritmlar asosida boshqarib, eng yuqori samaradorlikka erishadi.
Turbinalarni muntazam tekshirish, podshipniklarni moylash, cho‘kindi chiqarish, kavitatsiya zonalarini nazorat qilish va generatorlarni qayta o‘rash kabi ishlar stansiya umrini uzaytiradi. Raqamli monitoring tizimlari nosozliklarni erta aniqlashga yordam beradi.
